Child Rights Journal

fa تعهدات دولت‌ها در حمایت، احترام و تحقق حقوق کودک در محیط دیجیتال State Obligations to Protect and Fulfil Children’s Rights in the Digital Environment تخصصي Special پژوهشي Original Article زمینه و هدف: گسترش شتابان فناوری‌های دیجیتال، کودکی را از یک وضعیت صرفاً زیسته در محیط فیزیکی به وضعیتی دووجهی در محیط‌های برخط و برون‌خط تبدیل کرده و در نتیجه، قلمرو اعمال و تضمین حقوق کودک را نیز توسعه داده است. محیط دیجیتال، هم‌زمان می‌تواند بستر تحقق حقوقی همچون آموزش، دسترسی به اطلاعات، آزادی بیان، مشارکت، بازی و ارتباطات اجتماعی باشد و در عین حال، مخاطراتی نظیر نقض حریم خصوصی و حفاظت از داده‌های شخصی، بهره‌کشی و سوءاستفاده جنسی، خشونت و آزار برخط، تبعیض الگوریتمی، تجاری‌سازی و دستکاری رفتاری کودکان و تهدید سلامت جسمی و روانی آنان را ایجاد یا تشدید کند. مسأله اساسی پژوهش آن است که در پرتو تحول محیط دیجیتال، دامنه و ماهیت تعهدات دولت‌ها در قبال حقوق کودک چگونه بازتعریف می‌شود و نظام حقوقی ایران تا چه اندازه با الزامات بین‌المللی این حوزه هم‌سویی دارد؟ روش: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش توصیفی ـ تحلیلی، مبتنی بر مطالعه اسناد بین‌المللی حقوق بشر، کنوانسیون حقوق کودک و پروتکل‌های اختیاری آن، تفاسیر عمومی کمیته حقوق کودک، مقررات و سیاست‌های داخلی ایران و منابع علمی مرتبط، به تحلیل هنجاری تعهدات دولت‌ها در محیط دیجیتال پرداخته است. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که محیط دیجیتال، قلمرو مستقلی خارج از شمول حقوق کودک نیست، بلکه محیطی جدید برای اعمال و تضمین تمامی حقوق شناسایی‌شده در کنوانسیون حقوق کودک است. بر این اساس، تعهدات دولت‌ها صرفاً به وضع مقررات محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از تعهدات ایجابی و سلبی شامل احترام به حقوق کودک، حمایت مؤثر در برابر مداخلات و تعرضات اشخاص ثالث و اتخاذ تدابیر لازم برای تحقق عملی حقوق کودک را دربر می‌گیرد. این تعهدات باید در پرتو چهار اصل بنیادین عدم تبعیض، رعایت مصالح عالیه کودک، حق حیات، بقا و رشد، و حق شنیده‌شدن تفسیر و اجرا شوند. تفسیر عمومی شماره 25 کمیته حقوق کودک، با شناسایی محیط دیجیتال به عنوان عرصه اعمال حقوق کودک، دولت‌ها را به بازنگری در قوانین، سیاست‌گذاری عمومی، تنظیم‌گری فعالیت بنگاه‌های تجاری، حفاظت از داده و حریم خصوصی، تضمین دسترسی برابر و ایمن، ارتقای سواد دیجیتال، ایجاد سازوکارهای نظارت و جبران خسارت و توجه ویژه به کودکان در وضعیت آسیب‌پذیر ملزم می‌سازد. نتیجه‌گیری: حمایت مؤثر از حقوق کودک در عصر دیجیتال مستلزم گذار از رویکرد سنتیِ «حفاظت در برابر فناوری» به رویکرد «حقوق کودک در محیط دیجیتال» است. در نظام حقوقی ایران نیز، اگرچه مقررات کیفری، سیاست‌های فضای مجازی و سند صیانت از کودکان و نوجوانان ظرفیت‌هایی برای حمایت ایجاد کرده‌اند، فقدان یک چارچوب منسجم، حق‌محور، داده‌محور و مبتنی بر مسئولیت‌پذیری چندسطحی همچنان چالش اساسی محسوب می‌شود. از این رو تحقق تعهدات دولت‌ها مستلزم تقویت تنظیم‌گری حقوقی سکوها و ارائه‌دهندگان خدمات دیجیتال، تضمین حریم خصوصی و حفاظت از داده‌های کودکان، ارزیابی تأثیرات حقوق بشری فناوری‌های نوظهور، ایجاد سازوکارهای مؤثر شکایت و جبران خسارت، و مشارکت واقعی کودکان در فرایندهای تصمیم‌گیری است.   Background and Aim: The rapid expansion of digital technologies has transformed childhood from a condition experienced predominantly in physical settings into one increasingly situated across interconnected online and offline environments. This transformation has expanded not only the opportunities available to children for accessing education, information, communication, participation, play and cultural life, but also the scope and complexity of risks to their rights, including privacy and personal data violations, online violence and abuse, sexual exploitation, discriminatory algorithmic practices, commercial exploitation and behavioural manipulation, and threats to physical and mental health. Against this background, the central question of this study is how the scope and nature of States’ obligations concerning children’s rights should be understood in the digital environment and to what extent the Iranian legal framework corresponds with emerging international standards. Method: Adopting a qualitative and descriptive-analytical approach, this study examines international human rights instruments, the Convention on the Rights of the Child and its Optional Protocols, the interpretive practice of the Committee on the Rights of the Child, relevant Iranian laws and regulatory instruments, and pertinent scholarly literature. The analysis is principally normative and focuses on the obligations of States to respect, protect and fulfil children’s rights in the digital environment. Results: The study demonstrates that the digital environment does not constitute a legally exceptional sphere outside the scope of children’s rights; rather, it represents a contemporary environment in which all rights recognized under the Convention must be respected, protected and fulfilled. Accordingly, States’ obligations extend beyond the adoption of protective legislation and encompass negative and positive duties, including the prevention of rights violations by public and private actors, effective regulation of digital service providers, protection of children’s privacy and personal data, equitable and meaningful access to digital technologies, digital literacy, effective monitoring, and accessible remedies. These obligations must be interpreted through the four general principles of the Convention: non-discrimination, the best interests of the child, the right to life, survival and development, and the right of the child to be heard. General Comment No. 25 (2021) of the Committee on the Rights of the Child provides a particularly significant normative framework for applying these principles to the digital environment and calls upon States to adopt legislative, policy and institutional measures in response to the opportunities, risks and challenges created by digital technologies. Conclusion: Effective protection of children’s rights in the digital age requires a shift from a predominantly risk-based approach of “protecting children from technology” towards a rights-based framework centred on “children’s rights in the digital environment.” In Iran, although existing criminal legislation, digital-governance policies and child-protection instruments provide important foundations, the absence of a coherent, comprehensive and rights-based regulatory framework remains a significant challenge. Strengthening platform accountability, safeguarding children’s privacy and personal data, conducting child-rights impact assessments of emerging technologies, establishing effective complaint and remedy mechanisms, addressing digital inequalities, and ensuring meaningful child participation are therefore essential to translating international standards into effective domestic protection.   حقوق کودک؛ محیط دیجیتال؛ تعهدات دولت‌ها؛ تفسیر عمومی شماره 25؛ حقوق بشر دیجیتال؛ حریم خصوصی؛ حمایت از کودک؛ ایران Children’s Rights, Digital Environment, State Obligations, General Comment No.25, Digital Human Rights, Privacy, Child Protection, Iran 77 92 http://childrightsjournal.ir/browse.php?a_code=A-10-90-1&slc_lang=fa&sid=1 محمدمهدی سیدناصری sm.snaseri@gmail.com 0000-0003-0683-0964 Yes